Oryna Decyk(1), Roman Melnyk(1), Volodymyr Pochmurski(2)
1) Iwano-Frankowski Narodowy Uniwersytet Medyczny, Ukraina
2) Iwano-Frankowskie Centrum Ratownictwa Medycznego i Medycyny Katastrof, Ukraina

Streszczenie

Wstęp: Podstawowym warunkiem integracji europejskiej Ukrainy i skutecznej reformy systemu opieki zdrowotnej jest szybka reorientacja ram prawnych, zgodnie z nowoczesnymi standardami. W tym aspekcie doświadczenie Polski jest bardzo ważne dla Ukrainy.
Cel: Analiza zgodności ukraińskiego ustawodawstwa dotyczącego ratownictwa medycznego z europejskimi standardami stanowi podstawę porównania z ustawodawstwem polskim.
Materiał i metody: Porównano Ustawę Ukrainy „O Medycynie Ratunkowej’’ (2012) i Ustawe PRP „O Państwowym Ratownictwie Medycznym” (2006).
Wyniki: Stwierdzono, że ukraińskie prawodawstwo dotyczące ratownictwa medycznego jest postępowe i na ogół odpowiada współczesnym europejskim standardom.
Wnioski: Niektóre rozbieżności między ukraińską i polską legislacją systemu ratownictwa medycznego mogą zostać zniesione w miarę postępu ogólnoukraińskich integracyjnych procesów z Europą.

Słowa kluczowe:
• ratownictwo medyczne,
• ustawodawstwo na Ukrainie i w Polsce

WSTĘP Ukraina niełatwą drogą dąży do integracji z Europą. Po rozpadzie Związku Radzieckiego Ukraina i Polska startowały z jednakowych pozycji. Przy czym orientacja Polski na proeuropejski kierunek polityki, szybkie przeprowadzenie koniecznych reform, wejście do Unii Europejskiej, przyczyniły się do znacznego postępu i rozwoju państwa. Ukraina, ze względu na znacznie mocniejszy związek z ekonomią ZSRR nieprzerwanie znajdowała się i znajduje w strefie roszczeń Rosyjskiej Federacji co do politycznego i ekonomicznego wpływu. Nie potrafiono w porę przeprowadzić reform, więc postęp europejskiej integracji jest dość trudny. Biorąc pod uwagę, że głównym warunkiem powodzenia jest zgodność przepisów prawnych ze światowymi standardami, doświadczenie Polski jest dla Ukrainy nieocenione. Szczególne miejsce wśród priorytetowych zmian zajmuje reforma systemu ochrony zdrowia, do której najważniejszych zadań należy zapewnienie społeczeństwu równego i powszechnego dostępu do ratownictwa medycznego [1, 2]. Oczywiste jest, że prawo do otrzymania bezpłatnej medycznej pomocy w krytycznych dla życia sytuacjach na całym świecie jest podstawowym prawem każdego człowieka, niezależnie od finansowego statusu [3]. Dlatego celem naszej pracy jest analiza zgodności ukraińskiego ustawodawstwa w zakresie ratownictwa medycznego z europejskimi standardami przez porównanie go z ustawodawstwem polskim.

MATERIAŁ I METODY Praca opiera się na porównaniu Ustawy Ukrainy „O Medycynie Ratunkowej’’ (2012) [4] i Ustawy PRP „O Państwowym Ratownictwie Medycznym” (2006) [5].

WYNIKI I DYSKUSJA Polskie prawo o ratownictwie medycznym zostało ustanowione w 2006 roku. Dla Ukrainy formowanie współczesnego Ratownictwa Medycznego rozpoczęło się od przyjęcia w 2012 roku ustawy „O Medycynie Ratunkowej” jako koniecznego warunku przeprowadzenia Mistrzostw Europy w piłce nożnej „Euro 2012” na terytorium Ukrainy. Dlatego przy opracowaniu i przyjęciu ukraińskiego prawodawstwa były już brane pod uwagę europejskie wymogi dotyczące organizacji ratownictwa medycznego oraz doświadczenia związane z organizacją systemu ratownictwa medycznego w Polsce. W rezultacie większość przepisów ukraińskiego prawa odpowiada współczesnym wymogom ratownictwa medycznego. Absolutnie jednoznaczne w obydwu ustawach stały się definicje terminów: ratownictwo medyczne, system ratownictwa medycznego, jednostka ratownictwa medycznego, oddziały ratownictwa medycznego, pierwsza pomoc, miejsce zdarzenia, krytyczny stan człowieka, wyspecjalizowany transport. Jednak są też pewne różnice. Polskie prawodawstwo określa wymogi kwalifikacyjne wobec lekarzy i pielęgniarek zatrudnionych w ratownictwie medycznym. Obecnie, tak jak na Ukrainie, reguluje to Rozporządzenie Ministra Zdrowia. Natomiast na Ukrainie, ze względu na problemy ze stworzeniem infrastruktury ratownictwa medycznego i konieczności ustalenia norm przybycia karetki na miejsce zdarzenia, wprowadzone zostały pojęcia: „wezwanie pogotowia ratunkowego”, „punkt stałego i tymczasowego bazowania jednostki ratownictwa medycznego”. W ukraińskiej ustawie nie ma definicji „pierwszej pomocy”. Państwowe ratownictwo medyczne jest częścią systemu ochrony zdrowia. W przyszłości, gdy zostanie przyjęty mieszany model organizacji systemu, tak jak w Polsce, ratownicy, którzy nie są lekarzami zostaną włączeni do systemu i wtedy taki termin trzeba będzie wprowadzić. Pod względem etyczno-prawnym zasady funkcjonowania ratownictwa medycznego są podobne i wynikają z prawa każdego człowieka do medycznej pomocy, obowiązku udzielenia pomocy każdej potrzebującej osobie, prawie do korzystania, w razie konieczności, z dóbr innych obywateli do zapewnienia medycznej pomocy. Jednocześnie, w polskim prawie, jest wyraźnie wskazana konieczność wypłacania odszkodowań osobom, dobro których ucierpiało wskutek udzielenia pierwszej pomocy, a także obowiązkowa ochron osób, które udzielają pierwszej pomocy, w razie spowodowania przy tym szkody. Warto zwrócić uwagę na zawarty w polskim prawie obowiązek prowadzenia szkoleń dotyczących udzielania pierwszej pomocy dla uczniów. Zakres programu nauczania wspólnie koordynują Ministerstwo Zdrowia i Ministerstwo Edukacji Narodowej, a w roli nauczycieli występują czynni zawodowo lekarze, pielęgniarki i medyczni pracownicy pogotowia ratunkowego, co nadaje nauczaniu konkretne, praktyczne ukierunkowanie. Obecnie na Ukrainie pierwsza pomoc nie jest wyodrębnionym przedmiotem nauczania, program nauczania zatwierdza jedynie Ministerstwo Oświaty i Nauki, a wykładowcami są zwykli nauczyciele, bez doświadczenia w udzielaniu pierwszej pomocy. Taka teoretyczna nauka nie niesie żadnych praktycznych korzyści. Niestety, pozostałości starej radzieckiej mentalności zachowały się w ukraińskim prawie w postaci zespołowej odpowiedzialności za organizację i niesienie medycznej pomocy. Głównymi organami kierowniczymi systemu ochrony zdrowia na Ukrainie są: Gabinet Ministrów, Ministerstwo Ochrony Zdrowia i regionalne administracje państwowe. Wszyscy są odpowiedzialni, ale nikt konkretny nie ponosi odpowiedzialności, trudno więc znaleźć winowajcę złego funkcjonowania systemu. Natomiast polskie prawo precyzyjnie określa osobistą odpowiedzialność Ministra Zdrowia i wojewody, każdego odpowiednio do ich kompetencji. Problem na Ukrainie stał się szczególnie ważny po wprowadzeniu decentralizacji władzy państwowej. Najbardziej podobne zmiany dotyczące zasad udzielania pierwszej pomocy medycznej zarówno w Polsce, jak i na Ukrainie dotyczą połączenia drobnych stacji, podstacji, punktów przedszpitalnej pomocy medycznej, które stanowiły samodzielne zakłady ochrony zdrowia czy pododdziały zakładów ochrony zdrowia mniejszych jednostek terytorialnych (powiat, rejon) w jeden system, z jednym organem kierowniczym (Centrum) na równi z wielkim administracyjnym rejonem (województwem).

Jednak w strukturze systemu są istotne różnice, wynikające z faktu, że w Polsce ratownictwo medyczne jest częścią ogólnego systemu służb ratunkowych (razem ze Strażą Pożarną, policją, Obroną Narodową itd.), a na Ukrainie jest to oddzielna, samodzielna służba. Odpowiednie centra mają nazwy: Centrum Powiadomienia Ratunkowego (w Polsce od 2013r jako część Systemu Powiadomienia Ratunkowego) i Centrum Ratownictwa Medycznego i Medycyny Katastrof (na Ukrainie). Dlatego też na Ukrainie nie wprowadzono jednego dla całej Europy numeru telefonu dla wszystkich nagłych wypadków – 112, a zostawiono ” medyczny” – 103. W Polsce pracują równocześnie dwa numery 112 i stary 999 (wezwanie karetki pogotowia). Ukraińskie centra zostały stworzone według normy „jeden na rejon (województwo)”, niezależnie od ich wielkości, liczby mieszkańców i obszaru obsługiwania. W Polsce centrów jest nieco więcej niż województw, ich liczbę uzgadnia Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w porozumieniu z Ministerstwem Zdrowia, w zależności od sytuacji w województwie. Jednak największym problemem, według nas, jest fakt, że chociaż na Ukrainie stworzenie centrów odbyło się administracyjnie, ich finansowo-techniczne zabezpieczenie dalekie jest od europejskich standartów. Na żadnym z obszarów Ukrainy nie dokończono reformy ratownictwa medycznego (nawet w rejonach: donieckim, dniepropietrowskim, winnickim i mieście Kijowie, gdzie zaakceptowano reformę), nie zakończono tworzenia właściwej służby dyspozytorskiej. Związane jest to z brakiem środków na kosztowne wyposażenie, z koniecznością stworzenia sieci telekomunikacyjnych, programów komputerowych, brakiem środków technicznych. Według obliczeń Iwano-Frankowskiego Centrum Medycyny Ratunkowej i Medycyny Katastrof, na stworzenie pełnowartościowej dyspozytorskiej służby wojewódzkiej potrzebne jest jeszcze 8 milionów hrywien, których nie ma w budżecie państwa. W związku z finansowymi problemami na Ukrainie praktycznie nie ma lotniczych jednostek ratownictwa medycznego. Według analiz Iwano-Frankowskiego Centrum Ratownictwa Medycznego i Medycyny Katastrof oraz Departamentu Ochrony Zdrowia, takie brygady mogłyby znacznie zmniejszyć wydatki na utrzymanie podpunktów ratownictwa medycznego w mało zamieszkałych rejonach, szczególnie górskich wsiach, gdzie zazwyczaj liczba wezwań nie jest duża. Należałoby też skorzystać z polskiego doświadczenia zakładającego czynny udział kierowcy karetki w ratownictwie medycznym. Na Ukrainie kierowca nie jest medykiem i nie uczestniczy w udzielaniu pierwszej pomocy, poza kierowaniem karetką. W Polsce, jak w większości rozwiniętych państw, kierowcą jest osoba z jednostki ratowniczej, a osobny etat tworzony jest tylko wtedy, kiedy nikt z jednostki nie ma prawa jazdy kategorii B. Na Ukrainie nie ma prawnych podstaw do zatrudniania felczerów (odpowiednik pomocnika lekarza w państwach zachodnich) jako kierowców karetek pogotowia. Na Ukrainie i w Polsce normy przybycia ambulansu na miejsce wypadku w zdarzeniach nagłych są zbliżone. Jednak na Ukrainie nie są one regulowane obowiązującym prawem, jedynie Uchwałą Gabinetu Ministrów. Realizację utrudnia zły stan dróg i nieuregulowany ruch drogowy w miastach. Dlatego w postanowieniu zaznaczono, że normy czasowe, z uwzględnieniem warunków meteorologicznych, sezonowych i sytuacji epidemiologicznej oraz stanu dróg, mogą być przekroczone, ale wynoszą nie więcej niż 10 minut. Na Ukrainie wyróżnia się pojęcia „nagłe i nienagłe wezwania”. Przez długi czas jednostki pogotowia ratunkowego pełniły funkcje przewożenia chorych, obsługiwały wezwania do przewlekle chorych (do chorych onkologicznych, w celu obniżenia ciśnienia itd). Liczba takich wezwań dochodziła do 30−50%. Dla racjonalizacji kosztów konieczne jest rozdzielenie natychmiastowej i nienatychmiastowej pomocy. Jednostki pogotowia ratunkowego (udzielające pomocy w nagłych przypadkach), które stanowi podstawę przedszpitalnego systemu ratownictwa medycznego, wymagają lepszego wyposażenia i odpowiednio wyszkolonych kadr. W pozostałych przypadkach pomocy mogą udzielać albo specjalne ambulanse ratownictwa medycznego (wtedy czas dojazdu przedłuża się do 1 godziny) albo pracownicy zakładów podstawowej opieki zdrowotnej. Jednak ten problem został rozwiązany z powodu braku zasobów pieniężnych poprzez wyposażenie w karetki placówek medycznych, niekompletną reformę ratownictwa medycznego, brak szczegółowych standardów udzielania nagłej i nienagłej pomocy. Biorąc pod uwagę różne koncepcje i podejścia do finansowania systemów ochrony zdrowia Polski i Ukrainy, zrozumiałe jest, że zapłata za usługi ratownictwa medycznego jest zróżnicowana. Na Ukrainie wszystkie etapy przedszpitalne i szpitalne finansowane są z zasobów budżetowych różnych poziomów administracji, a w Polsce zadania zespołów ratownictwa medycznego, z wyłączeniem lotniczych zespołów ratownictwa medycznego, są finansowane z budżetu państwa z części, których dysponentami są poszczególni wojewodowie. Działalność lotniczych zespołów ratownictwa medycznego jest finansowana z budżetu państwa z części, której dysponentem jest minister właściwy do spraw zdrowia. Świadczenia opieki zdrowotnej udzielane przez szpitalne oddziały ratunkowe finansowane są ze środków publicznych, w ramach środków określonych w planie finansowym Narodowego Funduszu Zdrowia. Działalność Systemu Ratownictwa Medycznego realizowana jest na drodze wzajemnych umów między stronami. Można zauważyć, że w ukraińskim ustawodawstwie uwzględniona jest większość kluczowych nowoczesnych zasad organizacji ratownictwa medycznego i rozpoczęto przeprowadzanie odpowiednich reform w całym państwie. Ich pierwsze rezultaty i nowe polityczne warunki, jakie określone są wojennymi działaniami na wschodzie Ukrainy, wymagają dalszego udoskonalania systemu. Należy zaznaczyć, że ze strony polskich kolegów, ukraińscy lekarze i politycy mają ciągłe wsparcie i pomoc w zakresie ochrony zdrowia. W szczególności Iwano-Frankowskie Centrum Ratownictwa Medycznego i Medycyny Katastrof dzięki wzajemnej współpracy mogło wyszkolić personel zgodnie z europejskimi standardami udzielania pierwszej pomocy. Na dzień dzisiejszy polscy koledzy wyszkolili 13 instruktorów według podstawowych i udoskonalonych wymogów krążeniowo-oddechowej reanimacji, a także 6 dyspozytorów. Wszyscy pracują teraz jako trenerzy pozostałego personelu Iwano-Frankowskiego Centrum Ratownictwa Medycznego i Medycyny Katastrof, część z nich bierze udział w międzynarodowych konkursach jednostek ratownictwa medycznego. Nie mniej ważną jest pomoc w materialno-technicznym wyposażeniu Centrum, które dzięki dobroczynnej pomocy polskich kolegów otrzymało 7 współczesnych ambulansów, wyposażenie centrum instruktażu (z nowoczesnym manekinem), które teraz działa w ramach codziennego szkolenia personelu pogotowia ratunkowego, prowadząc szkolenia uzupełniające dla lekarzy innych specjalizacji, studentów uniwersytetu medycznego itd. We współczesnych warunkach centrum treningowe przygotowuje wolontariuszy dla antyterorystycznej operacji (ATO) – to jeszcze jeden ważny rezultat ścisłej współpracy z polskimi kolegami. W wrześniu 2014 roku w Iwano-Frankowsku odbyła się pierwsza wspólna ukraińsko-polska naukowo-praktyczna konferencja z ratownictwa medycznego, a w październiku 2015 roku – druga w Ubliku, polska. Obecnie trwają rozmowy wstępne między Ukrainą, Polską, a Czechami na temat o stworzenia Lotniczej Ratunkowej Służbie na obszarze Iwano-Frankowska.

Wnioski

  1. W dużej mierze ukraińskie prawodawstwo w temacie ratownictwa medycznego jest postępowe i odpowiada współczesnym europejskim standardom.
  2. Przedstawione rozbieżności między ukraińską i polską legislacją systemu ratownictwa medycznego mogą zostać zlikwidowane w miarę ogólnoukraińskich integracyjnych procesów z Europą, przezwyciężenia ekonomicznego kryzysu i wojskowych działań na wschodzie Ukrainy, decentralizacji władzy państwowej, reformy lokalnego samorządu, wprowadzenia racjonalnych mechanizmów finansowania.

PIŚMIENNICTWO

  1. Lechan V., Slabkiy G., and Shevchenko M. [Strategy of health care system development: Ukrainian dimension]. Ukraine. Health of the Nation. 2010;13(1):5-23. (in Ukrainian).
  2. National Health Reform Strategy for Ukraine 2015-2020. Kyiv. 2015: 41. Access: http://healthsag.org.ua/wp-content/ uploads/2015/03/Strategiya_Engl_for_inet.pdf.
  3. Sherry A. Glied. Health Care Financing, Efficiency, and Equity. National Bureau of Economic Research. 2008: 36. Access: http://www.nber.org/papers/w13881.pdf.
  4. Law of Ukraine from 05.07.2012 № 5081-VІ [On emergency medical care]. Bulletin of Verkhovna Rada. 2013;30: 340. (in Ukrainian).
  5. Law of Poland Republic from 08.09.2006 [On rescue emergency care]. (in Polish).

ZALOGUJ SIĘ

X