Adrianna Skoczek
Studentka V roku psychologii (specjalność kliniczna i osobowości), Wyższej Szkoły Biznesu-National Louis University, Nowy Sącz, Polska

Streszczenie

Artykuł opisuje pożądane cechy i działania podejmowane przez ratowników medycznych w ich kontaktach z poszkodowanymi w wypadkach. Ma on na celu przybliżyć techniki używane w pierwszej pomocy psychologicznej, tak by kontakt z ofiarami był jeszcze bardziej skuteczny, a sama rozmowa ratownika z pacjentem nie wywoływała dodatkowo niepotrzebnego stresu.

Wsparcie psychologiczne można zdefiniować najprościej jako interakcję społeczną, mającą na celu przekazanie pomocy, polegającą na wymianie emocji,czy też informacji. Najważniejszym celem wsparcia jest zredukowanie poziomu stresu, podtrzymanie na duchu osoby, której pomagamy, także poprzez opanowanie kryzysu sytuacyjnego i tworzenie poczucia bezpieczeństwa, przynależności, zbliżania do rozwiązania sytuacji problemowej [1]. Podstawowe zasady, którymi ratownik udzielający wsparcia powinien się kierować to: wzbudzanie zaufania, cierpliwość, chęć przybliżenia się do rozwiązania kryzysu, ukazanie chęci zrozumienia, aktywne słuchanie, obserwacja [2]. Radzenie sobie ze stresem nazywane jest copingiem [3].

COPING I CO DALEJ?

Tak jak wspomniałam, wsparcie psychologiczne ściśle związane jest z radzeniem sobie ze stresem, a w przypadku zespołów ratownictwa medycznego i innych służb chroniących ludzkie zdrowie i ratujących życie to umiejętność pokonania nie tylko własnego stresu, ale także pomoc ludziom będącym w potrzebie. Konieczne jest zatem zwiększenie świadomości służb ratowniczych na temat pomocy psychologicznej, którą mogą zastosować w swojej codziennej pracy. Każdy z nas czasem znajduje się w ciężkiej, stresowej sytuacji, jednak każdy z nas to oddzielna jednostka, inaczej odczuwająca, inaczej przeżywająca to samo wydarzenie, pod innym kątem na nie patrząca. Każdy z nas to swoiste indywiduum mające w swoim zapasie określone doświadczenia życiowe, dlatego też ludzie w różnoraki sposób odczuwają stres, inne są także mechanizmy, które wykorzystują do jego zwalczania.
Lazarus wyróżnia trzy rodzaje stresu: społeczny − czyli ten, który odnosi się do wszystkich relacji jednostki z ludźmi ją otaczającymi, psychologiczny – opisujący indywidualną ocenę danej sytuacji, reakcje jednostki − powoduje on bardzo często zakłócenie w funkcjonowaniu emocjonalnym − oraz fizjologiczny, nazywany inaczej biologicznym, czyli wszystkie zmiany zachodzące w ciele, w reakcjach jednostki na daną sytuację, i związane z nimi ewentualne choroby powstałe na skutek nieradzenia sobie z sytuacją lub sytuacjami stresowymi [3].
Reakcje na stres dzielimy trojako na: emocjonalną – niepokój, napięcie; psychologiczną – poszukiwanie informacji związanych ze sposobami rozwiązywania problemów, pomocy w ich rozwiązaniu, dążenie do uspokojenia się; somatyczną – odczuwalna suchość w ustach, zwiększone napięcie mięśni, kołatanie serca [2].
Stres dzielimy według trzech nurtów, w zależności od jego źródła lokalizacji:
1. stres jako bodziec – każda sytuacja, zwłaszcza nowa, wywołuje w nas pewne emocje, niekiedy dobre − tak zwany eustres, innym razem złe − zwany inaczej dystresem; czasem jest to radość, czasem lęk, strach, które łączą się niejako w stres, często nazywany trudną sytuacją;
2. stres jako reakcja – psychologiczna, jak i fizjologiczna − na działanie stresowej sytuacji, jest to swoista automatyczna odpowiedź organizmu na stresor;
3. stres jako proces – całościowe działanie stresu na człowieka, relacja człowiek-otoczenie [3].
Model mechanizmu działania eustresu i dystresu wraz z fazami stresu według Selyego przedstawiony został na wykresie poniżej. Selye opisał stres w trzech stadiach, jakimi są: reakcja alarmowa, stadium odporności i stadium wyczerpania [3]. Jak widać, nie każdy stres to stres zły. Jednak ten artykuł chciałabym poświęcić złemu stresowi towarzyszącemu ratownikom w ich pracy, a także poszkodowanym w różnych wypadkach, ponieważ niestety właśnie ten rodzaj stresu przeważa w naszym życiu, a specjalistów w zakresie pierwszej pomocy psychologicznej potrzeba nam coraz więcej.

STATYSTKI

Statystyki wypadków drogowych są zatrważające. Z roku na rok coraz częściej dochodzi do wypadków drogowych (wg danych GUS w 2015r. było ponad 27 mln wypadków komunikacyjnych na polskich drogach), a ich liczba niestety z roku na rok rośnie. Od 2005 wzrosła o około 10 mln [4]. Oczywiście, na wypadkach komunikacyjnych się nie kończy. Wypadkiem nazywamy sytuację, w której są zabici i/lub ranni, kolizjami natomiast − zdarzenia drogowe bez ofiar. Wypadki można podzielić na lekkie, ciężkie, wypadki/katastrofy zbiorowe, śmiertelne, między innymi drogowe, ale także wypadki w pracy.
W każdej sytuacji niezwykle ważnym elementem jest wsparcie psychologiczne, udzielone przez ratowników medycznych na miejscu, w mechanizmie pomocy „tu i teraz”, bezpośrednio po wydarzeniu, kiedy to ofiary czy to obserwatorzy są przerażeni samym widokiem zdarzenia lub sami uczestnicy nie do końca wiedzą, co się stało.
Po traumatycznym zdarzeniu następuje tak zwana ostra reakcja na stres, polegająca na znalezieniu się w stanie „oszołomienia”, niezdolności do prawidłowego odczytywania bodźców, dezorientacji, łącznie z wycofaniem (osłupienie) lub przeciwnie − pobudzeniem (reakcja ucieczki). Możliwy jest także zanik pamięci. Podstawowymi objawami ostrej reakcji na stres, które mogą być stosunkowo łatwo rozpoznane przez ratowników są emocje, takie jak: strach, lęk, a także związane z nimi zachowania, takie jak: uczucie sparaliżowania, zaburzenia pamięci, unikanie traumatycznego zdarzenia, powracające myśli poszkodowanych. Oczywiście, nie każda reakcja na stres jest reakcją ostrą. Bardzo często pojawiają się tak zwane stany pośrednie, których objawami są: lęk i nastrój depresyjny. Zdarza się także obserwacja i zdiagnozowanie mieszanych objawów zaburzeń np. lękowo-depresyjnych, w przypadku zdarzenia, które jest sytuacją zagrożenia życia. W przypadku nieprzepracowania stresowej sytuacji, może dojść do: szukania pociechy w alkoholu, okazywania złości wobec innych (przeniesienie, jako mechanizm obronny), lub infantylizm (w postaci regresji i niemożności zareagowania w sposób odpowiedni do wieku) [2].

PRZYKŁADOWA SYTUACJA DROGOWA – KOMU POTRZEBNA JEST POMOC?

Zderzenie dwóch samochodów osobowych na drodze X, w jednym z samochodów (Y) znajdują się kierowca, pasażer i dziecko, w drugim (Z) natomiast − para młodych ludzi. Samochód (Y) − kierowca ginie na miejscu, matka i dziecko przeżyły, samochód Z − pasażer ginie na miejscu. Całe zdarzenie dzieje się w centrum miasta, dookoła tłum ludzi. Komu pomożesz najpierw?
Oczywiście, najpierw konieczne jest wykonanie czynności medycznych, ale równie istotna jest pierwsza pomoc psychologiczna, która minimalizuje stres, lęk, obawę ofiar, a także, patrząc na pozytywne strony całego procesu, minimalizuje i zapobiega, przynajmniej częściowo, zaburzeniom psychicznym, jakimi są między innymi ASD (F 43), czyli ostra reakcja na stres, jak i przewlekły stan, którym jest PTSD (F 43.1), czyli zespół stresu pourazowego [5]. Zatem celem pierwszej pomocy psychologicznej udzielonej przez służby ratownicze jest zapobieganie zaburzeniom psychicznym mogącym się pojawić po traumatycznym wydarzeniu. Tak naprawdę pierwszymi osobami, którym ratownicy udzielają pomocy będą matka i dziecko z samochodu Y i kierowca z samochodu Z. Ale nie zapominajmy o obserwatorach całego zajścia. Przyjrzyjmy się, jak udzielić prawidłowo pierwszej pomocy psychologicznej.

PIERWSZA POMOC PSYCHOLOGICZNA

Wspieranie ofiar wypadku, jego uczestników wiąże się z pewnymi zasadami, jakimi są: unikanie nadmiernego pośpiechu, wykazanie jak najwięcej cierpliwości, która daje poczucie bezpieczeństwa, zdecydowane działanie, aktywność − pozwalają na przybliżenie do rozwiązania problemu, aktywne słuchanie, podjęcie próby zrozumienia emocji przeżywanych przez ofiarę. Należy unikać błędów, które często pojawiają się w trakcie udzielania pomocy psychologicznej przez ratowników − są to między innymi: patrzenie z góry na osobę, której ratownik pomaga, nieumiejętność dostrzeżenia i przeżywania takich samych emocji co ofiara, brak empatii. Należy unikać sztucznych zachowań werbalnych i niewerbalnych, nie należy pokazywać, że wiemy od pacjenta więcej, lepiej rozumiemy jego problemy i sytuacje, twierdzić, że z pewnością rozwiążemy wszystkie problemy tu i teraz, nadmiernej życzliwości, sztucznego uśmiechu. Żadne z powyższych zachowań nie wzbudza zaufania do udzielającego pomocy, a przez to także nie tworzy się atmosfera bezpieczeństwa i naturalności. Nie wolno także obwiniać poszkodowanego, ani w żaden sposób pokazywać jego winy, wytykać błędów w zachowaniu, czy podjętym przed zdarzeniem działaniu. Zachowanie takie wzbudza nadmierny stres, lęk, poczucie winy, co potęguje nadmierne złe uczucia w ofierze [2].
Najważniejsze reguły dobrego postępowania w czasie udzielania pomocy ofiarom:
w miarę możliwości kontakt z osobą poszkodowaną powinien odbywać się w miejscu odosobnionym, gdzie poczuje się ona dobrze, w miejscu, gdzie można usiąść, poczuć się swobodnie, z zachowaniem intymności kontaktu;
nie należy namawiać za wszelką cenę do rozmowy, ale trzeba być w ciągłej gotowości, gdyby osoba zmieniła zdanie; jeśli to możliwe dobrym pomysłem jest zaproponowanie czegoś do picia lub jedzenia w przypadku, jeśli kilka osób przeżyło tę samą tragedię, można pozwolić na kontakt tych osób między sobą,
ważne jest by osoby, którym udzielana jest pomoc miały możliwość kontaktu z najbliższymi,
ratownicy powinni być świadomi, że osoby po wypadkach często wyrażają uczucia bardzo silne, czasem nieraz sprzeczne z tym, co zaistniało; mogą się obwiniać o to, co zaszło, o to, że nie słuchały rad, odczuwać lęk [2].
Istotne jest także przygotowanie ratowników do pracy w warunkach stresu: szkolenia, poznawanie swoich reakcji w sytuacjach stresowych, próba podjęcia relaksacji, uwzględnienie w organizacjach treningów, zajęć, dzięki którym dowiedzą się, w jaki sposób radzić sobie ze stresem [2].
Pierwsza pomoc psychologiczna, to pomoc udzielana na miejscu obciążającego psychicznie zdarzenia, po to, by jednostka powróciła do zdrowia psychicznego. Najwęższa definicja pomocy psychologicznej to jedynie środki, które ratownicy lub lekarze podejmują, aby uspokoić poszkodowanego − na przykład do momentu pojawienia się służb, które w następnej kolejności będą udzielały pomocy, np. lotniczego pogotowia ratunkowego, straży pożarnej lub pracowników SOR-u. W tym celu wobec osoby poszkodowanej wykorzystywane są wszystkie środki werbalne i niewerbalne. Działanie takie ma na celu przywrócenie równowagi psychicznej, a pomocy udzielać mogą nawet ci, którzy nie są specjalistami w zakresie pomocy psychologicznej. Ważne jest, aby poszkodowany poczuł, że ma kontrolę nad sytuacją. Działanie takie naprawdę pomaga minimalizować zaburzenia psychiczne związane z traumatycznym przeżyciem i zwiększa satysfakcję pacjenta z opieki medycznej. Zostało udowodnione naukowo, że jeśli zespół karetki rozmawia, próbuje uspokoić poszkodowanego, poziom komfortu tego ostatniego wzrasta, a jednocześnie szybciej, chętniej i z większą świadomością tego co się następnie będzie z nim działo poddaje się on zabiegom, o których rozmawiali z nim ratownicy. Również pierwsza pomoc psychologiczna udzielona zaraz po wydarzeniu zachęca poszkodowanego do późniejszej profesjonalnej pomocy u psychologa, psychiatry itd. [6].

PODSTAWOWE UMIEJĘTNOŚCI WYKORZYSTYWANE W PIERWSZEJ POMOCY PSYCHOLOGICZNEJ

Według National Child Traumatic Stress Network i National Center for PTSD podstawowymi działaniami są:
1. nawiązanie satysfakcjonującego kontaktu z poszkodowanym (odpowiedzi na pytania poszkodowanego, tłumaczenie procedur, tak by pacjent poczuł się bezpiecznie)
2. zapewnienie bezpieczeństwa i przywrócenie dobrostanu psychicznego poprzez pokazanie, że cała sytuacja jest pod kontrolą i uświadomienie zdrowotnego problemu
3. uspokojenie poszkodowanego – zwłaszcza należy zająć się jego emocjami i dezorientacją
4. zebranie informacji na temat obaw, zmartwień poszkodowanego
5. wsparcie praktyczne, zaspokojenie najważniejszych potrzeb ofiary [6].
Umiejętności: aktywne słuchanie, dostarczanie informacji, technika modelowania
Aktywne słuchanie, którego podstawą jest unikanie oceniania, interpretowania, analizowania i dawania rad. Najlepsza postawa to postawa niedyrektywna, która wbrew pozorom pomaga poszkodowanym przywrócić poczucie bezpieczeństwa. W publikacji Psychological First Aid opisano 3 stopnie uspakajania poszkodowanych. Pierwszym z nich jest poszanowanie prywatności osoby poszkodowanej i akceptacja faktu, że pacjent chce przez jakiś czas pozostać w samotności, drugim jest działanie ratownika, jakim jest przebywanie w tym samym miejscu z osobą poszkodowaną i zaoferowanie na przykład czegoś do picia. Nie omawia się jednak tematu zdarzenia wprost, prowadzi się jedynie luźną pogawędkę, np. o pogodzie − osoba ratująca powinna demonstrować, że jest czymś zajęta, ale stale gotowa pomóc. Trzeci stopień to zaoferowanie wsparcia wprost. Istotne jest, by zauważyć, co i w jaki sposób poszkodowany zrobił w celu zapewnienia sobie bezpieczeństwa, np. „wszystko dobrze pan zrobił, pomógł pan wyjść z samochodu swojej żonie” [6].
Dostarczanie informacji – ta umiejętność jest niezwykle istotna, gdyż tak jak wcześniej pisałam, pozwala odczuć bezpieczeństwo, komfort, sprawczość, informowanie o tym, co się stało powinno odbywać się w łagodny sposób: „miała pani wypadek, proszę się nie denerwować, wszystko jest pod kontrolą, jest pani bezpieczna, postaramy się pani pomóc”. Ważną informacją jest powiadomienie o podejmowanych czynnościach, przyszłości pacjenta i stanie zdrowia ewentualnych pozostałych uczestników wydarzenia [6].
Modelowanie: ważnym jest modelowanie swoim zachowaniem spokoju u ofiary wypadku, ratownik nie powinien doszukiwać się patologii w zachowaniu i stanie poszkodowanego, najlepiej spoglądać spokojnie, mówić dość wolno, tak, by poszkodowany czuł się bezpiecznie; należy wspomnieć o emocjach: „przeżyła pani wypadek samochodowy”, „jest pani pod opieką”, można użyć przenośni „na pewno targają panią różne silne i skrajne emocje”. Ważnym jest także kontakt niewerbalny, mowa ciała − lepszy jest dotyk statyczny, np. przytrzymanie ręki, ramienia, niż głaskanie. Postawa niedyrektywna jest zatem najlepszą i odnoszącą się do poszkodowanego podmiotowo, dlatego też podejście do pacjenta powinno być indywidualne [6].
Ważnymi elementami pomocy psychologicznej są również: szacunek, empatia, pozytywne nastawienie, spójność komunikacji, rzeczowość, uwaga, natychmiastowe działanie, podważanie zachowań niepoprawnych, aktywne interwencje, pytania, odzwierciedlanie, konfrontacja.
Pozytywne nastawienie, szacunek, poszanowanie poszkodowanego, podobnie jak aktywne słuchanie, powinno być pozbawione osądu co do jednostki. Ważnym jest szacunek dla godności ludzkiej, rozumienie sytuacji, w której znalazł się poszkodowany. Zachowanie takie jednak może sprawiać trudność w sytuacji, gdy ratownicy są atakowani fizycznie lub werbalnie przez poszkodowanych, z tego powodu należało by się przyjrzeć także agresywnym zachowaniom pacjentów, a w szczególności motywom ich działania [7].
Empatia to zdolność człowieka do percypowania otaczającego świata w podobny sposób, w jaki widzą go inni, rozumienia ich reakcji na własne doświadczenia, komunikowania zrozumienia drugiej jednostce. Jest to swoista wrażliwość na rozumienie świata przez innych, wyrażane za pomocą uczuć i myśli. Empatia również powinna być pozbawiona oceny i osądu, powinna wiązać się z aktywnym słuchaniem, obserwacją. Wysiłek włożony w zachowania empatyczne tworzy więź między ratownikiem a pacjentem, tworząc w ten sposób klimat związany z zaufaniem, bezpieczeństwem [7].
Spójność, czyli zgodność między profesjonalistą, a jednostką, szczególnie zgodność między zachowaniem, a myślami i uczuciami, otwarcie się na poszkodowanego bez osądu i nieprawdziwego zainteresowania, jest zachowaniem wykazującym zainteresowanie dobrem drugiego człowieka [7].
Rzeczowość to umiejętność jasnego komunikowania się ratownika z poszkodowanym oraz pomoc temu ostatniemu w wyrażaniu siebie. Kontakt taki staje się przejrzysty, jasny, obie strony rozumieją się [7].
Uwaga to świadome skupienie się tylko na jednostce w celu całkowitego zrozumienia jej uczuć i sposobu, w jaki przeżywa obecną chwilę. Może być to kontakt niewerbalny, kontakt wzrokowy, otwarta postawa ciała (nieskrzyżowane ręce, twarz zwrócona do rozmówcy, mimika twarzy świadcząca o zainteresowaniu tematyką rozmowy). Pozytywnym jest także przyjmowanie postawy lustrzanej, pochylenie się do pacjenta bez naruszania jego osobistej przestrzeni, bezpieczna odległość między obiema stronami, werbalne komunikowanie pacjentowi w odpowiedziach, takich jak: „tak, nie, mhhm”, że ratownik rozumie, co mówi ofiara; wykorzystywanie przez ratownika w komunikacji odpowiedniej wysokości tonu, siły głosu oraz szybkości mowy – może w znacznym stopniu pomóc poszkodowanemu w powrocie do uczucia komfortu psychicznego [7].
Podważanie nieprawidłowych postaw ofiary może być konieczne, aby nakłonić jednostkę do podejmowania takich działań, które będą adekwatne i skuteczne w danej sytuacji. Można też nawiązać do wspomnień pacjenta, który znalazł się w podobnej sytuacji w przeszłości i nakłonić go do tego, by tym razem podjął te działania, które mu wówczas pomogły pokonać dyskomfort psychiczny, np. nakłonienie go do myślenia o czymś przyjemnym [7].
Aktywne interwencje to umiejętne posługiwanie się empatią − omówioną wcześniej; powiązane z zadawaniem pytań i tworzeniem wyjaśnień. Głównym celem tego zabiegu jest rozładowanie napięcia, nakłonienie poszkodowanego do współpracy z ratownikiem [7].
Pytania, najlepiej typu otwartego, dostarczają ratownikom dalszych informacji, dzięki czemu szerzej rozumieją oni problem poszkodowanego, jednak to pytania zamknięte ukierunkowują rozmowę, przez co kontakt jest o wiele szybszy. I pierwsza i druga forma zadawania pytań jest pomocna [7].
Odzwierciedlenie, czyli powtórzenie przez ratownika ostatniego zdania wypowiedzianego przez pacjenta, zachęca poszkodowanego do kontynuowania rozmowy, wyrażenia swoich emocji, uczuć. Ratownik powinien odzwierciedlić jak najwierniej ton głosu pacjenta, by ten ostatni nie odebrał tego na przykład jako pytania [7].
Konfrontacja najczęściej stosowana jest w przypadku najgorszych informacji, w przypadku zgonu, zranienia itp. Ratownik zatem musi przewidzieć strach, gniew, żal, złość, jakie wywoła u odbiorcy i powinien być pewien, że będzie w stanie zapanować nad wyżej wymienionymi emocjami. Przed przekazaniem informacji najgorszych w ratowniku samoczynnie pojawiają się reakcje emocjonalne, fizjologiczne, które mogą mu w tym przeszkodzić [7].
Wszystkie wymienione powyżej zachowania, działania, cechy ludzi ratujących ludzkie życie przyczyniają się do wzrostu skuteczności ratowników medycznych w zakresie pierwszej pomocy psychologicznej. Aby osiągnąć pełnię tych zdolności, konieczne jest trenowanie i wzmacnianie samoświadomości, co jest procesem ciągłym i czasami długotrwałym. Sama jednak świadomość mechanizmów, zgodnie z którymi pacjenci reagują, wiedzą jakie są ich zachowania i dlaczego, pomaga w wyborze odpowiednich sposobów działań. Zwiększa także ich satysfakcję z pracy. Aby jednak ratowników interakcje tego typu nie wyczerpały psychicznie, powinny być dla nich organizowane spotkania z psychologami, gdzie mogliby przećwiczyć wszystkie wymienione przeze mnie mechanizmy pracy z poszkodowanymi.

Piśmiennictwo

1. Sęk H. Psychologia kliniczna. vol. 1. PWN, Warszawa, 2013, 253
2. Kokoszka A. Psychologia w pracy ratownika medycznego. In: Jakubaszko J. (ed.). Ratownik medyczny. Górnicki Wydawnictwo Medyczne, Wrocław, 2003: 5 – 8
3. Heszen I, Sęk H. Psychologia zdrowia. PWN, Warszawa, 2012: 142-143, 148-149
4. https://stat.gov.pl/, GUS
5. Pużyński S, Wciórka J. Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Vesalius, Kraków, 2001, 128-129
6. Czuchnowska H, Orzechowska-Bączyk M. Pierwsza pomoc psychologiczna, Niebieska Linia. 6(71), pobrane dnia: 25.10.2016r., http://www.niebieskalinia.pl/pismo/ wydania/dostepne-artykuly/4983-pierwsza-pomoc-psychologiczna, 2010
7. Hetherington A. Wsparcie psychologiczne w służbach ratowniczych. GWP, Gdańsk, 2004:39−50.

Adres do korespondencji:
Adrianna Skoczek
Studentka V roku psychologii,
Baczków 210, ul. Zakątek, 32-708 Baczków
tel. 790 706 725,
e-mail: adriannaskoczek@gmail.com

Nadesłano: 09.01.2016
Zaakceptowano: 13.11.2016

ZALOGUJ SIĘ

X